Yıllar önce, küresel enerji dengelerindeki değişim ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, genelde karşımıza temkinli bir sessizlik çıkıyordu. O dönemde, Ulusal Kanal’da yer alan “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme almak, ülkenin geleceği adına bir sorumluluk paylaşımı çabasıydı. Günümüzde ise, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana gösterdiği önem, konunun artık elle tutulur bir zemine oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gereklerinden doğan sorumluluk, vatanseverliğin getirdiği sabır ve halkımıza karşı hissettiğimiz vicdani görevle, savunma sanayii odağında ele almayı hedefliyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tükenme eğilimi ve jeopolitik krizlerin tetiklediği arz güvenliği bağlamında derin bir paradigma değişimine girmektedir. Rüzgâr ve güneş enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklar değerlidir, ancak modern sanayi toplumlarının, özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini tek başına sağlamaktan ziyade yetersiz kalmaktadır. İşte bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjinin yeniden gündemimize girmesine yol açmıştır.

Türkiye, son iki on yılda jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda geliştirdiği savunma sanayinde önemli bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025’te 10 milyar doların üzerine çıkması beklenen ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme yeteneğimizin ne kadar arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük sanayi kapasitesi; yoğun enerji gerektiren kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat üretim hatlarının elektrik ve termal ısı taleplerini rekor seviyelere çıkarmıştır.

Sektörel enerji tüketimini rakamsal verilerle değerlendirmek, meselenin ciddiyetini kavramak açısından zorunludur. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonları bu rakamı çok daha üst seviyelere taşımaktadır. Aynı şekilde, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer yoğunlukta enerji gerektirdiği aşikardır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerji ihtiyacını geleneksel metotlarla, ulusal şebeke üzerinden karşılamak, savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolarla telafisi mümkün olmayan riskler taşır. Bu zaafı ortadan kaldırmanın yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmekle mümkündür. Bu mikroşebekelerin kalbinde ise toryum yakıtlı SMR teknolojisi yer almalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah yapmaya uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretim oranı son derece düşük olan bir stratejik maddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde belirlenen toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin uluslararası dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte, dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine dayanarak, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervin 380 bin ton civarında olduğu ifade edilmektedir. Bunun yanı sıra Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan bilim insanı Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş çaplı jeolojik değerlendirmelerine göre, Malatya ve Isparta gibi muhtemel havzaların dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu bildirilmiştir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu unutulmamalıdır. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, bunun işlenmesi için bilimsel iradeyi sergilememiz gereken bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın kullanılmasından çok daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör kalbinde bir nötron alarak Toryum-233’e, ardından beta bozunmasıyla protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumuna uğrayarak mükemmel bir nükleer yakıt olan bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşmektedir.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın liderliğinde geliştirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarpdırılarak yoğun bir nötron akışı üretilir ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Sistemin en yenilikçi yönü, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sönümlenir. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz hüzün dolu, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun bir süre rafa kaldırmış, tarihin akışını trajik bir biçimde etkilemiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen, bu öngörüleri somut projelere aktarabilen ender bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yapmış olduğu açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olasılığını ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emparyalist unsurların parmağını öne sürmüştür. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu sözleri