ABD ile İran arasındaki görüşmelerin ardından Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, bir barış anlaşmasına varıldığını ve nihai imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de atılacağını duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmanın sağlandığını onayladı. Ancak, bu anlaşmaya ne ölçüde uyulacağı sorusu, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak edilen bir konu haline geldi. Peki, 1979 devriminden önce son derece yakın müttefik olan İran ve ABD arasındaki ilişkiler nasıl bu noktaya geldi? Tahran ve Washington arasında yaşanan bu süreçte 7 kritik kırılma noktası neydi?

ABD ve İran ilişkilerindeki en önemli dönüm noktası, 1979 devrimi olarak kabul edilmektedir. Devrimden önce, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin yönetimindeki İran, ABD ile öyle güçlü bir ilişkiye sahipti ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’ı ziyaret etmişti. Ancak, bu yakınlık çok geçmeden düşmanlığa dönüştü. 1979’da Şah’ın devrilmesinin ardından İran İslam Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte, ABD, İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmaya başlandı. Bu olaydan sonra ilişkiler o kadar gerildi ki, 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, yaptığı bir konuşmada İran’ı “şer ekseni” olarak adlandırdığı ülkeler arasında saydı.

Günümüzdeki birçok sorunun kökeni, 1953 yılında yaşanan darbe girişimine dayanmaktadır. İran, zengin petrol kaynaklarıyla sanayisi gelişmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için kritik bir konumdaydı. İngiltere, bu petrol kaynakları üzerinde 1951 yılına kadar tekel hakkına sahipti ve İran halkının bu konudaki düşünceleri Londra için pek de önemli değildi. Ancak, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla birlikte durum değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendilerine aitmiş gibi kullanmalarına karşı çıkıyordu ve göreve geldikten kısa bir süre sonra İngiliz petrol altyapısını millileştirmeye yönelik adımlar attı.

İngiltere, Musaddık’ın bu hamlesine sert bir tepki gösterdi. İran Başbakanı ile ortak bir zemin bulamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı bir darbe planlamaya ikna etti. Kısa süre içinde Musaddık’a karşı gerçekleştirilecek darbe girişiminin ilk adımları atıldı, ancak ilk deneme başarısız oldu ve Şah, öfkeli protestolar nedeniyle İran’ı terketmek zorunda kaldı. Fakat, ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah, ülkeye geri dönerek ABD, İngiltere ve Fransa’nın petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’ının 25 yıllığına verilmesine dair bir anlaşmayı kabul etti. Bu gelişme sonrasında İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırındaki petrol açısından zengin bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD yanında yer alması, Washington’un enerji güvenliğini artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşmasının önündeki engellerden biri olacaktı.